آیا شغل شما می‌تواند خطر ابتلا به سرطان را افزایش دهد؟ پاسخ این پرسش در برخی مشاغل و شرایط کاری، بله است. بعضی از افراد در محیط کار برای مدت طولانی در معرض موادی مانند آزبست، بنزن، سیلیس کریستالی، دود گازوئیل یا انواع خاصی از پرتوها قرار می‌گیرند که ارتباط آن‌ها با افزایش خطر ابتلا به برخی سرطان‌ها شناخته شده است.
به سرطان‌هایی که ارتباط آن‌ها با مواجهه فرد با عوامل سرطان‌زا در محیط کار مطرح است، سرطان شغلی گفته می‌شود. البته صرفاً داشتن یک شغل به معنی ابتلا به سرطان نیست؛ نوع عامل خطر، میزان و مدت مواجهه، شرایط محیط کار و میزان رعایت اقدامات حفاظتی، همگی در تعیین سطح خطر نقش دارند. در این مقاله با سرطان‌های شایع شغلی، مشاغل در معرض خطر، عوامل سرطان‌زای محیط کار و راه‌های کاهش مواجهه با این عوامل آشنا می‌شویم.
سرطان شغلی چیست؟
سرطان شغلی به سرطانی گفته می‌شود که بروز آن با مواجهه فرد با یک یا چند عامل سرطان‌زا در محیط کار ارتباط دارد. این عوامل می‌توانند شیمیایی، فیزیکی یا در برخی شرایط، ترکیبی از چند عامل باشند.
سازمان جهانی بهداشت و آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC) عوامل مختلفی را که می‌توانند در محیط‌های کاری وجود داشته باشند از نظر سرطان‌زایی بررسی و طبقه‌بندی کرده‌اند. از جمله این عوامل می‌توان به آزبست، بنزن، سیلیس کریستالی قابل استنشاق، دود موتورهای دیزلی و پرتوهای یونیزان اشاره کرد.
بنابراین وقتی درباره یک «شغل سرطان‌زا» صحبت می‌کنیم، بهتر است منظورمان شغلی باشد که فرد در آن ممکن است در معرض یک یا چند عامل سرطان‌زا قرار بگیرد؛ نه اینکه خود عنوان شغلی به‌تنهایی باعث سرطان شود.
سرطان‌های شایع شغلی کدامند؟
یکی از پرسش‌های پرتکرار در زمینه طب کار این است که سرطان شایع شغلی چیست یا شایع‌ترین سرطان‌های شغلی کدامند؟ پاسخ یکسانی برای همه مشاغل وجود ندارد، زیرا نوع سرطان به نوع مواجهه شغلی بستگی دارد. با این حال، ارتباط میان برخی مواجهه‌های شغلی و سرطان‌های مشخص به‌خوبی شناخته شده است. برای مثال، مواجهه شغلی با آزبست با سرطان ریه و مزوتلیوما ارتباط دارد و بنزن می‌تواند خطر ابتلا به برخی سرطان‌های خون، از جمله لوسمی، را افزایش دهد.
| نوع سرطان | برخی عوامل شغلی مرتبط | نمونه محیط‌ها یا مشاغل در معرض مواجهه |
|---|---|---|
| سرطان ریه | آزبست، سیلیس کریستالی، دود موتورهای دیزلی و برخی فلزات و مواد شیمیایی | ساختمان و تخریب، معدن، برخی صنایع و محیط‌های صنعتی |
| مزوتلیوما | آزبست | ساختمان، عایق‌کاری، تعمیر و تخریب سازه‌های حاوی آزبست |
| سرطان مثانه | برخی آمین‌های آروماتیک و سایر مواد شیمیایی سرطان‌زا | برخی صنایع شیمیایی، رنگ، لاستیک و فرآیندهای صنعتی |
| لوسمی | بنزن و برخی عوامل دیگر | برخی محیط‌های صنعتی و شیمیایی که مواجهه با بنزن در آن‌ها وجود دارد |
| سرطان پوست | پرتو فرابنفش خورشید و برخی مواد سرطان‌زا | مشاغل فضای باز و برخی محیط‌های کاری با مواجهه شغلی خاص |
| برخی سرطان‌های مرتبط با پرتو | پرتوهای یونیزان | برخی مشاغل پزشکی، هسته‌ای و صنعتی |
این فهرست به معنی آن نیست که تمام افرادی که در این مشاغل فعالیت می‌کنند به سرطان مبتلا می‌شوند. خطر به وجود عامل سرطان‌زا و میزان واقعی مواجهه با آن بستگی دارد.
شایع‌ترین سرطان شغلی کدام است؟
اگر عبارت شایع‌ترین سرطان شغلی را جستجو کرده‌اید، باید توجه داشته باشید که نمی‌توان یک نوع سرطان را بدون مشخص کردن نوع مواجهه، صنعت یا جمعیت مورد بررسی، به‌عنوان شایع‌ترین سرطان شغلی معرفی کرد.
در بسیاری از منابع، سرطان ریه یکی از مهم‌ترین سرطان‌های مرتبط با مواجهه‌های شغلی معرفی شده است. عواملی مانند آزبست، سیلیس کریستالی قابل استنشاق، دود موتورهای دیزلی، برخی ترکیبات فلزی و سایر مواد سرطان‌زا می‌توانند در محیط‌های کاری مختلف با افزایش خطر سرطان ریه ارتباط داشته باشند. از طرف دیگر، برخی مواجهه‌های مشخص با سرطان‌های دیگری ارتباط قوی‌تری دارند؛ برای مثال، آزبست با مزوتلیوما و سرطان ریه و بنزن با لوسمی ارتباط دارد. بنابراین پاسخ به سؤال «کدام سرطان شغلی شایع‌تر است؟» باید بر اساس نوع مواجهه و شرایط شغلی بررسی شود.
مشاغل پرخطر در ابتلا به سرطان شغلی | مشاغل سرطان‌زا
برخی مشاغل به دلیل احتمال مواجهه بیشتر با مواد سرطان‌زا، نیاز به ارزیابی دقیق‌تر خطرات شغلی دارند. البته میزان خطر برای همه افراد یکسان نیست و به شرایط واقعی محیط کار بستگی دارد.
کارگران ساختمان، تخریب و بازسازی
در ساختمان‌های قدیمی ممکن است موادی مانند آزبست وجود داشته باشد. هنگام تخریب، تعمیر یا جابه‌جایی این مواد، الیاف آزبست می‌توانند وارد هوا شوند و در صورت استنشاق، خطر ابتلا به بیماری‌های مرتبط با آزبست از جمله سرطان ریه و مزوتلیوما را افزایش دهند.
به همین دلیل، شناسایی مواد حاوی آزبست و جلوگیری از انتشار الیاف آن، اهمیت زیادی در محیط‌های ساختمانی دارد.
معدن‌کاران و برخی مشاغل مرتبط با سنگ و مواد معدنی
در برخی معادن و فرآیندهای برش و خرد کردن سنگ، امکان مواجهه با سیلیس کریستالی قابل استنشاق وجود دارد. این نوع مواجهه یکی از عوامل شناخته‌شده مرتبط با سرطان ریه است و کنترل گردوغبار در چنین محیط‌هایی اهمیت زیادی دارد.
کارکنان برخی صنایع شیمیایی
در بعضی فرآیندهای صنعتی ممکن است کارکنان با مواد شیمیایی سرطان‌زا مانند بنزن یا برخی ترکیبات دیگر مواجه شوند. میزان خطر به نوع ماده، غلظت، مسیر تماس، مدت مواجهه و اقدامات کنترلی بستگی دارد.
کارکنان در معرض پرتوهای یونیزان
پرتوهای یونیزان مانند اشعه ایکس و برخی منابع رادیواکتیو می‌توانند در محیط‌های درمانی، صنعتی و پژوهشی وجود داشته باشند. مواجهه با این پرتوها می‌تواند خطر برخی سرطان‌ها را افزایش دهد و به همین دلیل استفاده از حفاظ‌ها، کنترل دسترسی، تجهیزات مناسب و پایش میزان مواجهه اهمیت دارد.
کارکنان فضای باز
کارکنانی که بخش قابل توجهی از زمان کاری خود را در فضای باز سپری می‌کنند، ممکن است برای مدت طولانی در معرض پرتو فرابنفش خورشید باشند. پرتو UV با سرطان‌های پوست ارتباط دارد و استفاده از پوشش مناسب، کاهش مواجهه غیرضروری و اقدامات محافظتی می‌تواند به کاهش این خطر کمک کند.
رانندگان و کارکنان در معرض دود موتورهای دیزلی
دود موتورهای دیزلی نیز یکی از مواجهه‌های شغلی مهم است. IARC دود موتورهای دیزلی را در گروه عوامل سرطان‌زای انسانی طبقه‌بندی کرده و شواهد کافی برای ارتباط آن با افزایش خطر سرطان ریه وجود دارد. البته این موضوع به معنی سرطان‌زا بودن خود شغل رانندگی برای همه افراد نیست؛ میزان و شرایط مواجهه با دود موتور، تهویه محیط و سایر عوامل باید در ارزیابی خطر در نظر گرفته شود.
آیا مدت زمان اشتغال روی خطر سرطان شغلی تأثیر دارد؟
مدت زمان مواجهه یکی از عواملی است که در ارزیابی خطر سرطان شغلی اهمیت دارد، اما نمی‌توان برای همه مواد و مشاغل یک عدد مشخص مانند «۱۰ سال» را به‌عنوان مرز افزایش خطر تعیین کرد.
برای ارزیابی خطر باید عواملی مانند موارد زیر در نظر گرفته شوند:
- نوع ماده یا عامل سرطان‌زا
- شدت و غلظت مواجهه
- تعداد دفعات مواجهه
- مدت زمان هر مواجهه
- تعداد سال‌های مواجهه
- مسیر ورود عامل به بدن
- استفاده از سیستم تهویه و تجهیزات کنترلی
- استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی
- مواجهه هم‌زمان با چند عامل خطر
برخی سرطان‌های مرتبط با محیط کار نیز ممکن است پس از یک فاصله زمانی طولانی از مواجهه اولیه تشخیص داده شوند. بنابراین سابقه شغلی فرد در ارزیابی‌های طب کار اهمیت زیادی دارد.
آیا مواجهه با چند عامل سرطان‌زا خطر را بیشتر می‌کند؟
در بعضی شرایط، فرد ممکن است هم‌زمان با چند عامل سرطان‌زای شغلی مواجه باشد. تحقیقات IARC نشان داده‌اند که ترکیب برخی مواجهه‌های شغلی می‌تواند خطر سرطان ریه را افزایش دهد و در برخی ترکیب‌ها اثر مشاهده‌شده حتی بیشتر از مجموع اثرات جداگانه عوامل بوده است.
به همین دلیل، در ارزیابی سلامت کارکنان نباید همیشه فقط یک عامل خطر را در نظر گرفت؛ بلکه شرایط کلی محیط کار و سابقه مواجهه فرد اهمیت دارد.
چگونه از سرطان شغلی پیشگیری کنیم؟
پیشگیری از سرطان شغلی پیش از هر چیز به کاهش یا حذف مواجهه با عوامل سرطان‌زا در محیط کار وابسته است.
برخی اقدامات مهم عبارت‌اند از:
شناسایی عوامل خطر
اولین قدم، شناسایی مواد، فرآیندها و شرایطی است که ممکن است باعث مواجهه کارکنان با عوامل سرطان‌زا شوند.
حذف یا جایگزینی ماده خطرناک
هرجا امکان داشته باشد، جایگزین کردن یک ماده یا فرآیند پرخطر با گزینه‌ای کم‌خطرتر می‌تواند از مواجهه کارکنان جلوگیری کند.
کنترل مهندسی و تهویه مناسب
سیستم تهویه موضعی، محصور کردن فرآیندهای آلاینده و استفاده از تجهیزات مناسب می‌تواند میزان انتشار مواد خطرناک در محیط کار را کاهش دهد.
استفاده از تجهیزات حفاظت فردی
در شرایطی که حذف یا کنترل کامل مواجهه امکان‌پذیر نیست، استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی مانند ماسک مناسب، دستکش، لباس و سایر تجهیزات مورد نیاز می‌تواند نقش مهمی داشته باشد.
البته تجهیزات حفاظت فردی تنها یکی از بخش‌های کنترل خطر است و در بسیاری از شرایط، حذف یا کاهش مواجهه در منبع و استفاده از کنترل‌های مهندسی اهمیت بیشتری دارد.
آموزش کارکنان
کارکنان باید بدانند با چه عواملی در محیط کار مواجه هستند، مسیر مواجهه چیست و چگونه باید از تجهیزات حفاظتی استفاده کنند.
پایش سلامت متناسب با شغل
معاینات و پایش‌های طب کار باید بر اساس نوع شغل، عوامل زیان‌آور و میزان مواجهه طراحی شوند. همه کارکنان به یک نوع آزمایش یا غربالگری یکسان نیاز ندارند و برنامه پایش سلامت باید متناسب با شرایط شغلی تعیین شود.
نقش طب کار در پیشگیری از سرطان‌های شغلی
یکی از وظایف مهم طب کار، بررسی ارتباط میان شرایط کاری و وضعیت سلامت کارکنان است.
در ارزیابی طب کار، بسته به نوع شغل و عوامل زیان‌آور ممکن است مواردی مانند موارد زیر بررسی شود:
- سابقه شغلی و نوع مواجهه‌های قبلی
- عوامل زیان‌آور موجود در محیط کار
- علائم و شکایات مرتبط با مواجهه شغلی
- نتایج معاینات و آزمایش‌های مورد نیاز
- میزان رعایت اصول حفاظت فردی
- نیاز به پایش یا ارجاع پزشکی بیشتر
این ارزیابی‌ها به معنی تشخیص قطعی سرطان نیستند، اما می‌توانند در شناسایی عوامل خطر، پیشگیری و پیگیری مناسب وضعیت سلامت کارکنان نقش داشته باشند. برای سازمان‌هایی که تعداد زیادی نیروی کار دارند، ثبت منظم سوابق معاینات و نتایج ارزیابی‌های سلامت نیز می‌تواند به مدیریت بهتر سلامت کارکنان کمک کند.
نقش ژنتیک و سبک زندگی در کنار عوامل شغلی
سرطان معمولاً نتیجه یک عامل واحد نیست و عوامل ژنتیکی و محیطی مختلف می‌توانند در ایجاد آن نقش داشته باشند. سازمان جهانی بهداشت نیز سرطان را حاصل تعامل عوامل ژنتیکی فرد با عوامل خارجی مانند مواد شیمیایی، پرتوها و برخی عوامل عفونی می‌داند.
علاوه بر مواجهه‌های شغلی، عواملی مانند مصرف دخانیات، اضافه‌وزن، کم‌تحرکی، برخی عفونت‌ها و سایر عوامل محیطی نیز می‌توانند بر خطر ابتلا به سرطان تأثیر بگذارند. به همین دلیل، کاهش خطر سرطان شغلی باید هم‌زمان با کنترل عوامل زیان‌آور محیط کار و توجه به سلامت عمومی فرد دنبال شود.
آیا همه کارکنان یک شغل به یک اندازه در معرض سرطان شغلی هستند؟
خیر. عنوان شغلی به‌تنهایی میزان خطر را مشخص نمی‌کند. برای مثال، دو نفر ممکن است عنوان شغلی مشابهی داشته باشند، اما یکی در محیطی با تهویه مناسب و سیستم کنترل آلاینده فعالیت کند و دیگری در محیطی با مواجهه بیشتر با گردوغبار یا مواد شیمیایی کار کند. به همین دلیل، در ارزیابی خطر سرطان شغلی باید عامل زیان‌آور، میزان مواجهه و شرایط واقعی محیط کار بررسی شود.
چه زمانی مراجعه به پزشک اهمیت بیشتری دارد؟
اگر فرد سابقه کار طولانی‌مدت در محیطی با مواجهه شناخته‌شده با مواد سرطان‌زا داشته باشد، یا علائم مداوم و غیرطبیعی مانند کاهش وزن بدون علت مشخص، سرفه طولانی‌مدت، خونریزی غیرطبیعی یا سایر علائم نگران‌کننده را تجربه کند، بهتر است موضوع را با پزشک در میان بگذارد. وجود چنین علائمی به معنی ابتلا به سرطان نیست؛ اما بررسی پزشکی می‌تواند علت آن‌ها را مشخص کند.
جمع‌بندی
سرطان‌های شغلی گروهی از سرطان‌ها هستند که با مواجهه با عوامل سرطان‌زا در محیط کار ارتباط دارند. از جمله مهم‌ترین مواجهه‌های شناخته‌شده می‌توان به آزبست، بنزن، سیلیس کریستالی، دود موتورهای دیزلی و پرتوهای یونیزان اشاره کرد.
سرطان ریه، مزوتلیوما، سرطان مثانه و برخی سرطان‌های خون از جمله سرطان‌هایی هستند که ارتباط آن‌ها با بعضی مواجهه‌های شغلی به‌خوبی شناخته شده است. با این حال، نمی‌توان یک سرطان را برای همه مشاغل به‌عنوان «شایع‌ترین سرطان شغلی» معرفی کرد؛ زیرا نوع و میزان خطر به عامل مواجهه و شرایط کاری بستگی دارد. مهم‌ترین راه پیشگیری، شناسایی و کاهش مواجهه با عوامل سرطان‌زا، استفاده از روش‌های کنترلی مناسب، آموزش کارکنان و انجام پایش سلامت متناسب با شرایط شغلی است. در این مسیر، طب کار می‌تواند با ارزیابی عوامل زیان‌آور محیط کار، بررسی سوابق شغلی و پایش سلامت کارکنان، به شناسایی و مدیریت بهتر خطرات شغلی کمک کند.