همه چیز درباره کمای دیابتی؛ از پیشگیری تا درمان اورژانسی

کمای دیابتی یکی از خطرناک‌ترین عوارض دیابت است که می‌تواند در مدت کوتاهی زندگی فرد را تهدید کند و در صورتی که شخص در این حالت قرار بگیرد، هوشیاری خود را به صورت کامل از دست می‌دهد و توانایی پاسخ به محرک‌های محیطی را نخواهد داشت. این بیماری در اغلب موارد قابل پیشگیری است و با آگاهی از علائم آن و اقدامات به موقع، می‌توان از بروز مشکلات جدی جلوگیری نمود.

در این مقاله از سایت سیناکر قصد داریم شما را به طور گسترده‌تری با کمای دیابتی، انواع و دلایل بروز آن آشنا کنیم و نکاتی را پیرامون پیشگیری از کمای دیابتی و اقدامات اورژانسی لازم در زمان مشاهده آن، به شما یادآوری کنیم؛ بنابراین از شما دعوت می‌کنیم تا انتهای این مطلب ما را همراهی کنید.

کمای دیابتی چیست و چرا خطرناک است؟

اغمای دیابتی یا همان کمای دیابتی (Diabetic Coma)، به عنوان یکی از عوارض جدی و خطرناک بیماری دیابت شناخته می‌شود و چنانچه فردی به این حالت دچار شود، هوشیاری خود را از دست می‌دهد؛ به گونه‌ای که بدون کمک گرفتن از اورژانس و خدمات پزشکی، قادر به برگرداندن هوشیاری او نخواهند بود.

انواع مختلف دیابت از جمله دیابت نوع دو، دیابت بارداری و دیابت کودکان می‌توانند به این عارضه منجر شوند، اما بیشتر آن را در افراد مبتلا به دیابت نوع یک مشاهده می‌کنیم.

کمای دیابتی چگونه اتفاق می‌افتد؟

کمای دیابتی زمانی رخ می‌دهد که میزان قند خون برای مدتی از محدوده طبیعی خارج شده (افزایش یا کاهش شدید) و در عملکرد مغز اختلال شدیدی ایجاد شود. کتواسیدوز دیابتی که در اثر کمبود انسولین و افزایش کتون‌ها به وجود می‌آید، معمولاً طی چند ساعت تا چند روز شدیدتر می‌شود.

از سوی دیگر وضعیت هایپراسمولار که اغلب با قند خون بسیار بالا (اغلب بالاتر از ۶۰۰ میلی گرم بر دسی‌لیتر) و کم‌آبی شدید همراه است، می‌تواند چند روز تا چند هفته به آرامی شکل بگیرد.

همچنین در صورتی که کاهش شدید قند خون تداوم یابد (مثلاً کمتر از ۴۰ میلی گرم بر دسی ‌لیتر)، فرد ممکن است دچار تشنج، بیهوشی و یا حتی کما شود و این موارد مهم‌ترین عواملی هستند که باعث ایجاد کمای دیابتی می‌شوند.

انواع کمای دیابتی کدام‌اند؟

همان طور که در موارد بالاتر نیز به آن اشاره شد، اغمای دیابتی به عنوان یکی از خطرناک‌ترین عوارض دیابت شناخته می‌شود که معمولاً به صورت ناگهانی و بی‌هشدار رخ نمی‌دهد.

از آنجایی که کمای دیابتی انواع مختلفی دارد، شناخت و آگاهی از آن‌ها به ما این امکان را می‌دهد تا بتوانیم به موقع از بروز هر حادثه و مشکلی پیشگیری کنیم. در ادامه به بررسی انواع کمای دیابتی می‌پردازیم:

کمای دیابتی ناشی از افت قند خون

مغز برای عملکرد مناسب، به گلوکز نیاز دارد و زمانی که فردی دچار افت قند خون شود، ممکن است وضعیت خطرناکی مانند خطر به کما رفتن او را تهدید کند. هیپوگلیسمی زمانی رخ می‌دهد که میزان انسولین در بدن افزایش یابد و یا شخص غذای کافی دریافت نکند.

علاوه بر این موارد، انجام ورزش شدید و مصرف نوشیدنی‌های الکلی نیز می‌توانند باعث کاهش قند خون شوند و اثرات فوق اتفاق بیفتد.

کمای دیابتی ناشی از افزایش قند خون

زمانی که قند خون برای مدت طولانی بسیار بالا بماند، بدن به کم آبی شدید دچار می‌شود. در این شرایط ممکن است در عملکرد مغز اختلال ایجاد شده و فرد احساس گیجی و خواب آلودگی کند و یا در موارد شدیدتر، دچار کما شود. دو وضعیت در ایجاد کمای دیابتی دخیل هستند که هر یک را به طور مجزا بررسی می‌کنیم:

1. کتواسیدوز دیابتی (DKA)
2. سندرم هایپراسمولار (HHS)

کمای کتواسیدوز دیابتی (DKA)

زمانی که سلول‌های ماهیچه‌ای بدن غذا دریافت نکنند، بدن به منظور کنترل شرایط از ذخایر چربی استفاده می‌کند که این فرایند باعث تشکیل کتون‌ها (اسیدهای سمی) شده و چنانچه میزان اسیدهای کتونی در خون، ادرار و یا قند خون افزایش یابد، فرد به کتواسیدوز دیابتی مبتلا می‌شود و عدم درمان به موقع آن، خطر کمای دیابتی را به دنبال خواهد داشت.

کمای هیپراسمولار (HHS)

سندرم هایپراسمولار دیابتی در واقع زمانی رخ می‌دهد که قند خون فرد در حدود ۶۰۰ میلی گرم در دسی ‌لیتر، یا ۳۳.۳ میلی مول در لیتر قرار بگیرد. افزایش قند خون منجر به غلیظ‌تر شدن خون می‌شود و بخش اضافی این قند از طریق خون وارد ادرار شخص بیمار شده و دفع می‌شود. این مسئله کاهش مایعات بدن را به دنبال خواهد داشت و اگر درمان نشود، بدن فرد به کم‌آبی شدید دچار شده و احتمال خطر کمای دیابتی و مرگ وجود دارد.

علائم هشدار دهنده کمای دیابتی

علائم کمای دیابتی با توجه به نوع علت آن، با یکدیگر متفاوت است:

علت‌های اصلی کمای دیابتی چیست؟

در صورتی که میزان قند خون در بدن برای مدتی در حالت بسیار بالا و یا بسیار پایین باقی بماند، مغز دیگر قادر نیست به صورت طبیعی کار کند و فرد به کما می‌رود که به آن کمای دیابتی می‌گویند.

قند خون بسیار بالا اغلب از مسیر کتواسیدوز دیابتی (DKA) یا وضعیت هایپراسمولار (HHS)، می‌تواند به کم آبی شدید بدن، اختلال در تعادل شیمیایی خون و در نهایت به کاهش سطح هوشیاری منجر شود. قند خون بسیار پایین نیز در صورت شدید و طولانی شدن باعث کاهش سوخت اصلی مغز (گلوکز) شده و ممکن است فرد دچار بیهوشی و کما بشود. دلایل کمای دیابتی معمولاً با موارد زیر مرتبط است:

1. افزایش شدید و طولانی مدت قند خون
2. کاهش شدید و طولانی مدت قند خون
3. سابقه بیماری، آسیب و یا عمل‌های جراحی
4. محرک‌های تشدید کننده افزایش شدید قند خون مانند وجود عفونت در بدن
5. افت قند خون شدید به دلیل استفاده بیش از اندازه از انسولین یا داروی دیابت

چه افرادی بیشتر در معرض کمای دیابتی هستند؟

به طور کلی تمام افراد مبتلا به دیابت، در معرض خطر اغمای دیابتی قرار دارند؛ اما بهتر است بدانید که نوع دیابت فرد نیز در به وجود آمدن این شرایط اثرگذار است و باید در شرایط مختلف، از علت افت قند خون ناگهانی یا افزایش آن آگاه بود.

به دلیل کتواسیدوز یا هیپوگلیسمی دیابتی، احتمال کمای دیابتی در افرادی که به دیابت نوع یک مبتلا هستند، بیشتر است و علت آن نیز مصرف انسولین است. همچنین در افراد مبتلا به دیابت نوع ۲، احتمال بروز کمای دیابتی ناشی از سندرم هایپر اسمولار بیشتر از احتمال کمای ناشی از کتواسیدوز یا هیپوگلیسمی است. سایر عوامل خطری که ممکن است در افراد مبتلا به دیابت منجر به اغمای دیابتی شود، به شرح زیر است:

• استفاده از مواد مخدر
• عدم دریافت انسولین
• وجود بیماری یا تروما
• مشکلات دریافت انسولین
• مصرف نوشیدنی‌های الکلی
• عدم مدیریت صحیح دیابت

کمای دیابتی در کودکان و سالمندان

کمای دیابتی یک وضعیت اورژانسی است که به سن خاصی محدود نمی‌شود و می‌تواند زندگی فرد را هر لحظه تهدید کند و در صورتی که کودک دچار علائم قند خون بسیار بالا و کتواسیدوز شد (علائمی نظیر احساس تشنگی و دفع ادرار زیاد، دردهای شکمی، حالت تهوع یا استفراغ، تنفس عمیق‌تر از معمول، بوی میوه‌ای دهان، خواب‌آلودگی و یا گیجی) و سطح هوشیاری او در حال کاهش بود، لازم است هر چه سریع‌تر به اورژانس مراجعه کنید.

در سالمندان نیز خطر کمای دیابتی بیشتر است؛ چرا که بدن آن‌ها نسبت به نوسانات قند خون و بیماری‌های زمینه‌ای حساس‌تر بوده و ممکن است با علائم غیر معمولی مثل احساس ضعف، گیجی و افت تعادل مواجه شوند. کنترل منظم قند خون، رعایت رژیم غذایی صحیح و اصولی و مصرف آب کافی به سالمندان کمک می‌کند تا بتوانند از بروز این مشکل جلوگیری کنند.

آیا کمای دیابتی خطرناک است؟

از آنجایی که کمای دیابتی یک وضعیت اورژانسی به شمار می‌آید، عدم درمان فوری آن می‌تواند منجر به مرگ شود. لازم به ذکر است حتی با وجود درمان نیز ممکن است که آسیب مغزی دائمی ایجاد بشود و در صورت بی‌هوش یا بی‌پاسخ بودن فرد دیابتی، باید هر چه سریع‌تر با اورژانس تماس گرفت و تا زمان رسیدن کمک، بیمار به هیچ عنوان نباید غذا یا نوشیدنی مصرف کند.

عوارض احتمالی کمای دیابتی

عدم درمان کمای دیابتی یا مدیریت آن می‌تواند عوارض شدیدی را دنبال داشته باشد که آن‌ها را به سه گروه عوارض بالقوه، کوتاه و بلند مدت دسته‌بندی می‌کنیم:

عوارض بالقوه

1. آسیب مغزی
2. نارسایی کلیه
3. مشکلات قلبی عروقی
4. عفونت

عوارض کوتاه مدت

• تشنج
• تنگی تنفس
• اغما

عوارض طولانی مدت

1. نوروپاتی (آسیب عصبی)
2. رتینوپاتی (آسیب چشمی)
3. ابتلا به بیماری‌های قلبی و عروقی
4. ابتلا به بیماری‌های مزمن کلیوی

کمای دیابتی چقدر می‌تواند طول بکشد؟

برای کمای دیابتی نمی‌توان مدت زمان مشخصی را در نظر گرفت؛ زیرا به علت زمینه‌ای آن مثل افت شدید قند، کتواسیدوز یا وضعیت هایپراسمولار و همچنین به سرعت شروع و زمان اقدام جهت درمان بستگی دارد.

افت شدید قند می‌تواند به سرعت موجب بیهوشی شود، اما با درمان فوری می‌توان کما را در عرض چند ساعت برطرف نمود. در عوض بحران‌های ناشی از قند خون بسیار بالا، معمولاً به تدریج شکل می‌گیرند و در صورت تأخیر در درمان، ممکن است که کاهش سطح هوشیاری طولانی‌تر شود. در بعضی موارد این مسئله می‌تواند تا چند روز تداوم یابد و به مراقبت و بررسی بیمارستانی نیاز شود.

تشخیص کمای دیابتی چگونه انجام می‌شود؟

برای تشخیص کمای دیابتی، باید کار را با انجام یک ارزیابی بالینی کامل، آغاز نمود. ارائه ‌دهندگان خدمات درمانی لازم است تا شرح حال دقیقی از بیمار به دست بیاورند. این اطلاعات شامل موارد زیر است:

• رژیم انسولین
• سابقه بیماری و یا عفونت‌های اخیر
• داروهایی که در حال مصرف هستند
• عادت‌های غذایی و عوامل سبک زندگی
• دوره‌های پیشین هیپرگلیسمی یا هیپوگلیسمی

سپس باید با معاینه فیزیکی علائم حیاتی، وضعیت عصبی و هر گونه علائم کم آبی یا عفونت بیمار به طور کامل بررسی شود. پس از ارزیابی‌های لازم جهت تأیید تشخیص و تعیین علت اصلی، ممکن است چندین آزمایش تشخیصی نیز تجویز شود. این آزمایش‌ها به شرح زیر هستند:

1. آزمایش گلوکز خون به منظور اندازه‌گیری سطح قند خون فعلی
2. گاز خون شریانی (ABG) برای اندازه‌گیری میزان اسیدیته و اکسیژن خون
3. آزمایش ادرار جهت تشخیص کتون در ادرار (که نشان ‌دهنده کتواسیدوز دیابتی است.)
4. مطالعات تصویربرداری مانند اشعه ایکس یا سی‌تی‌اسکن برای رد احتمال عفونت یا سایر عوارض
5. پانل الکترولیت برای ارزیابی سطح سدیم، پتاسیم و بی‌کربنات که می‌توانند در کمای دیابتی تحت تأثیر قرار بگیرند.

راه‌های پیشگیری از کمای دیابتی

برای پیشگیری از کمای دیابتی لازم است تا افراد دیابتی میزان قند خون خود را در محدوده نرمال حفظ کنند تا از خطر اغما به دور باشند. یکی از مهم‌ترین اقدامات جهت پیشگیری از کمای دیابتی، انجام مشاوره و گفتگو با یک متخصص مشاور دیابت است. این کار به بیمار کمک می‌کند تا راجع به نحوه مراقبت از خود در مقابل بیماری دیابت آگاهی پیدا کند.

مشاور دیابت اطلاعاتی را درباره علائم سطح قند خون بالا و پایین، کنترل و مدیریت بیماری، در اختیار بیمار قرار می‌دهد. همچنین انجام روتین آزمایشات و چکاپ دیابتی‌ها جهت پیگیری وضعیت بیماری‌شان و درمان به موقع آن نیز بسیار مهم است. در ادامه نکاتی را برای پیشگیری از اغمای دیابتی ارائه می‌دهیم:

• غذاهای اثرگذار بر قند خونتان را بشناسید.
• از مصرف نوشیدنی‌های الکلی خودداری کنید.
• ورزش‌های مؤثر در میزان قند خون را شناسایی کنید.
• میزان قند خون باید طبق دستور پزشک بررسی و سپس ثبت شود.
• انسولین، دوز و زمان مصرف داروها باید مطابق با تجویز پزشک باشد.
• در صورت افزایش قند خون لازم است تا میزان کتون ادرار بررسی شود.
• افراد مبتلا به دیابت نباید هیچ یک از وعده‌های غذایی خود را حذف کنند.

اقدامات اورژانسی هنگام مشاهده کمای دیابتی

در صورتی که فرد دیابتی دچار بیهوشی و یا کاهش هوشیاری شد، باید هر چه سریع‌تر با اورژانس تماس بگیرد. سپس برای باز ماندن راه تنفسی بیمار، او را به پهلو بخوابانید تا در صورت استفراغ از مشکل خفگی دور بماند. به هیچ عنوان به فرد بیهوش نباید خوراکی یا نوشیدنی بدهید.

قند خون بیمار را به سرعت اندازه گیری کنید. چنانچه فرد هوشیار و قند خونش پایین بود، از مواد قندی‌ای که به سرعت جذب می‌شوند، مثل آبمیوه و یا قند برای بالا بردن قند خون او استفاده کنید؛ اما اگر بیهوش است، بهتر است تا زمان رسیدن اورژانس علائم حیاتی او را تحت نظر داشته باشید و اطلاعات داروها و سوابق دیابت را آماده‌سازی کنید.

درمان کمای دیابتی در بیمارستان

برای درمان اغمای دیابتی در بیمارستان ابتدا قند خون بیمار را اندازه گیری می‌کنند. اگر کما به دلیل قند خون بالا اتفاق افتاده باشد، درمان به صورت اورژانسی انجام شده و شامل اقداماتی مثل استفاده از سرم وریدی برای جبران کم آبی، اصلاح اختلالات الکترولیتی (مانند پتاسیم، سدیم یا فسفات) و شروع انسولین می‌شود. همچنین باید عامل محرک مانند عفونت نیز مورد بررسی و درمان قرار بگیرد.

در صورتی که علت کما با افت شدید قند خون مرتبط باشد، معمولاً در بیمارستان از دکستروز وریدی جهت افزایش سریع قند خون استفاده می‌کنند. همچنین ممکن است از گلوکاگون تزریقی نیز استفاده کنند تا کبد بتواند گلوکز ذخیره شده را آزاد کند و قند خون را افزایش بدهد.

• نکته مهمی که باید به آن توجه کنید این است که حتی اگر گلوکاگون توسط همراه تزریق شود، باز هم مراجعه فوری به اورژانس ضرورت دارد؛ چرا که ممکن است افت قند شدید مجدداً تکرار شود و عوارضی به همراه داشته باشد.

جمع‌بندی: کمای دیابتی را جدی بگیریم

در این مقاله به طور مفصل شما را با کمای دیابتی آشنا کردیم و دانستیم که اغمای دیابتی یکی از عوارض جدی و خطرناک بیماری دیابت محسوب می‌شود در صورتی که درمان نشود، مشکلات جدی و خطرناکی را برای فرد ایجاد می‌کند.

آگاهی کامل نسبت به علائم و نشانه‌هایی که منجر به اغما می‌شوند، بسیار لازم و ضروری است؛ زیرا شناخت کافی نشانه‌ها به ما کمک می‌کنند تا از بروز مشکلات جدی نظیر مرگ جلوگیری کنیم. از اینکه تا انتهای این مطلب ما را همراهی کردید، از شما سپاسگزاریم.