دیابت، بیماری مزمنی است که با افزایش قند خون مشخص میشود و میتواند عوارض جدی و جبرانناپذیری بر سلامت افراد داشته باشد. این عوارض شامل بیماریهای قلبی عروقی، نوروپاتی، نفروپاتی، رتینوپاتی و مشکلات پا میشود. خوشبختانه، با رعایت نکات پیشگیرانه و کنترل مناسب قند خون، میتوان از بروز یا پیشرفت این عوارض جلوگیری کرد و زندگی سالمتر و طولانیتری داشت. در این مقاله از سیناکر ، به بررسی راهکارهای موثر در پیشگیری از عوارض دیابت میپردازیم. این راهکارها شامل کنترل قند خون، رژیم غذایی مناسب، فعالیت بدنی منظم، معاینات دورهای و مصرف داروهای تجویز شده توسط پزشک میشود. با آگاهی و عمل به این توصیهها، میتوانید به طور چشمگیری خطر ابتلا به عوارض دیابت را کاهش دهید و کیفیت زندگی خود را بهبود بخشید.
بررسی اجمالی دیابت
دیابت (که “دیابت شیرین” نیز نامیده میشود) بیماری است که به دلیل اختلال در نحوه استفاده بدن از گلوکز (قند) ایجاد میشود. همچنین این بیماری باعث ایجاد مشکلاتی در نحوه ذخیره و مصرف سایر اشکال انرژی از جمله چربی در بدن میشود. تمام سلولهای بدن شما برای عملکرد طبیعی به گلوکز نیاز دارند. گلوکز با کمک هورمونی به نام انسولین وارد اکثر سلول ها میشود. اگر انسولین کافی وجود نداشته باشد یا پاسخ بدن شما به انسولین متوقف شود، گلوکز در خون انباشته میشود. این اتفاقی است که برای افراد دیابتی میافتد. دو نوع اصلی دیابت نوع 1 و نوع 2 وجود دارد:
در دیابت نوع 1، مشکل این است که پانکراس (یا لوزالمعده که یک اندام در شکم است) تولید انسولین را متوقف میکند.
در دیابت نوع 2، پاسخ بدن به سطوح طبیعی یا حتی زیاد انسولین کاهش مییابد و با گذشت زمان، پانکراس انسولین کافی تولید نمیکند.
با گذشت زمان، هم دیابت نوع 1 و هم دیابت نوع 2 میتواند منجر به عوارض مختلفی شود که بسیاری از آنها در صورت عدم شناسایی و رسیدگی به موقع میتوانند جدی باشند. شما میتوانید با نگه داشتن گلوکز خون در محدوده هدف، مدیریت شرایط بهداشتی مرتبط و مراجعه به پزشک برای معاینات منظم، خطر ابتلا به بسیاری از مشکلات را کاهش دهید. در ادامه برخی از عوارض رایج دیابت و اینکه چگونه میتوانید خطر ابتلا به این مشکلات را کاهش دهید، مورد بحث قرار خواهد گرفت. اطلاعات بیشتر در مورد مدیریت کلی دیابت نوع 1 و نوع 2 را در سایر مقالات سیناکر مفصلا بررسی کردهایم. این مقالات را از دست ندهید.
اهمیت مدیریت سطح گلوکز (قند) خون
عوارض طولانی مدت دیابت تا حدی به آسیب ناشی از سطح بالای گلوکز خون مربوط میشود. به طور کلی، افرادی که سطح گلوکز آنها نزدیک به نرمال است، نسبت به افرادی که سطح گلوکز بالاتری دارند، عوارض کمتری دارند. مدیریت گلوکز نیاز به درمان مداوم و نظارت منظم دارد. همچنین مهم است که اجازه ندهید گلوکز شما کمتر از حد نرمال باشد زیرا این وضعیت نیز (که “هیپوگلیسمی” نامیده میشود) میتواند منجر به مشکلاتی نیز شود. زندگی با دیابت میتواند چالش برانگیز باشد، اما بیشتر افراد میتوانند دیابت خود را با موفقیت تنظیم و مدیریت کنند. برای کنترل و درمان دیابت ارتباط و مشاوره مداوم با پزشکان متخصص الزامی است. پزشکان به شما در مدیریت دیابت و انتخاب یک سبک زندگی مناسب کمک میکنند. اطلاعات بیشتر در مورد مدیریت دیابت به طور جداگانه در دسترس است. با سامانه پایش آنلاین سیناکر، از توصیههای پزشک راجع به وضعیت سلامتی خود بهرهمند شوید.
عوارض قلبی عروقی در دیابت
افراد مبتلا به دیابت در معرض خطر ابتلا به بیماریهای قلبی عروقی هستند که میتواند منجر به حمله قلبی و سکته شود. جالب است بدانید که بیماریهای قلبی عروقی عامل اصلی مرگ و میر در افراد مبتلا به دیابت است. چه مبتلا به دیابت نوع 1 و چه نوع 2 باشید، میتوانید با انجام موارد زیر خطر ابتلا به بیماریهای قلبی عروقی را کاهش دهید:
پیشگیری از عوارض قلبی دیابت
- اگر سیگار میکشید، سیگار را ترک کنید: اگرچه این کار میتواند دشوار باشد، اما یکی از مهمترین کارهایی است که میتوانید برای بهبود سلامت کلی خود و کاهش خطر ابتلا به بیماریهای قلبی عروقی انجام دهید. متخصصان میتواند به شما کمک کنند و منابع دیگری را برای پشتیبانی فراهم کند.
- فشار خون خود را در محدوده سالم نگه دارید: در صورت داشتن فشار خون بالا، راه حل میتواند شامل تغییرات سبک زندگی و/یا مصرف دارو باشد.
- سطح کلسترول و تری گلیسیرید (چربی خون) خود را در محدوده سالم نگه دارید: پزشکان میتواند میزان این پارامترها را با آزمایش خون اندازه گیری کند. علاوه بر ایجاد تغییراتی در شیوه زندگی سالم، اکثر افراد مبتلا به دیابت نیاز به مصرف داروهای کاهش دهنده کلسترول نیز دارند. اگر بیش از 40 سال سن دارید یا چندین عامل خطر برای بیماریهای قلبی عروقی دارید (به عنوان مثال، سابقه خانوادگی، کلسترول بالا، فشار خون بالا یا چاقی)، پزشک احتمالاً یک داروی کاهش دهنده کلسترول به نام استاتین را تجویز میکند. در افراد مبتلا به دیابت نشان داده شده است که استاتینها خطر حملات قلبی، سکته مغزی و مرگ را در آینده کاهش میدهند، حتی زمانی که سطح کلسترول طبیعی است.
- بسته به شرایط دیگر خود آسپرین روزانه با دوز پایین را در نظر بگیرید: اکثر افراد مبتلا به دیابت و بیماری قلبی (مانند سابقه آنژین صدری (درد قفسه سینه یا حمله قلبی)) باید آسپرین را با دوز پایین (مثلاً 81 میلی گرم در روز) مصرف کنند. برای برخی از افراد مبتلا به دیابت و بیماری قلبی، آسپرین با داروهای ضد پلاکت دیگری ترکیب میشود. برای افراد مبتلا به دیابت که بیماری قلبی ندارند، تصمیم به مصرف آسپرین با دوز پایین باید بر اساس خطرات فرد برای بیماری قلبی و خونریزی باشد. از آنجایی که آسپرین میتواند باعث خونریزی شود (بیشتر در دستگاه گوارش)، ممکن است برای افرادی که در معرض خطر بالای خونریزی هستند و سابقه آنژین یا حمله قلبی ندارند، توصیه نشود. پزشک میتواند در مورد خطرات و مزایای آسپرین روزانه با شما صحبت کند. پس حتما در این باره با پزشک خود مشورت کنید.
در افراد مبتلا به دیابت نوع 1، نگه داشتن سطح گلوکز نزدیک به نرمال، خطر ابتلا به بیماریهای قلبی عروقی را کاهش میدهد. در افراد مبتلا به دیابت نوع 2، رابطه بین مدیریت گلوکز و بیماری قلبی عروقی کمتر مشخص است. چه در خطر بیماریهای قلبی باشید یا خیر، مدیریت گلوکز بخش اصلی مراقبت در دیابت است. زیرا خطر آسیب عصبی، چشمی و کلیوی را کاهش میدهد.
عوارض چشمی در دیابت
مشکلات چشمی متعددی در ارتباط با دیابت وجود دارد. شایعترین آن در شبکیه، لایهای در پشت چشم است. این عارضه “رتینوپاتی دیابتی” نامیده میشود. در رتینوپاتی دیابتی، رگهای خونی کوچک در شبکیه به طور غیر طبیعی رشد میکنند و نشت میکنند. در صورت عدم درمان، این عارضه میتواند منجر به از دست دادن تدریجی بینایی و در نهایت کوری شود. سایر مشکلات چشمی مرتبط با دیابت عبارتند از ادم ماکولا دیابتی (تورم ناحیه مرکزی شبکیه که واضح ترین دید را دارد)، گلوکوم (فشار زیاد در کره چشم) و آب مروارید (کدر شدن عدسی چشم). معاینات منظم چشم برای تشخیص رتینوپاتی و سایر مشکلات چشمی در مراحل اولیه ضروری است، یعنی زمانی که وضعیت را میتوان برای حفظ بینایی تحت نظارت و درمان قرار داد.
معاینه اولیه چشم میتواند توسط یک پزشک متخصص چشم یا توسط یک چشم پزشک فوق تخصص شبکیه انجام شود. چشم پزشک از قطرههای دارویی برای گشاد کردن مردمک چشم استفاده میکند تا بتوان شبکیه چشم را به طور کامل بررسی کرد. اتساع مردمک برای عکسهای شبکیه مورد نیاز نیست. عکسها توسط چشم پزشک یا کامپیوتر تفسیر میشوند. اگر شواهدی از رتینوپاتی دیابتی در عکسهای شبکیه وجود داشته باشد، باید یک معاینه کامل چشم توسط چشم پزشک انجام دهید. خطر رتینوپاتی دیابتی و توصیههایی برای پایش بسته به نوع دیابت شما متفاوت است:
- دیابت نوع 1: افراد مبتلا به دیابت نوع 1 باید از پنج سال پس از تشخیص دیابت توسط چشم پزشک یا اپتومتریست معاینه منظم چشم داشته باشند، اگرچه غربالگری معمولاً قبل از 10 سالگی ضروری نیست. افرادی که در بینایی خود مشکل دارند یا نیاز به عینک یا لنز دارند ممکن است نیاز داشته باشند که زودتر بررسی شوند.
- دیابت نوع 2: افراد مبتلا به دیابت نوع 2 در اولین تشخیص دیابت باید توسط چشم پزشک یا اپتومتریست معاینه شوند. دلیل این امر این است که سطح گلوکز خون اغلب در طی چندین سال قبل از تشخیص فرد افزایش مییابد. عوارض چشمی ممکن است در این مدت ایجاد شود و اغلب بدون علامت باشد. انجام معاینه چشم بلافاصله پس از تشخیص میتواند به تعیین وجود عوارض چشمی، وسعت یا شدت عوارض و نیاز به درمان کمک کند.
تعداد دفعات معاینات بعدی به نتایج معاینه اولیه بستگی دارد. معاینه چشم معمولاً هر یک تا دو سال پس از اولین معاینه توصیه میشود. علاوه بر حفظ سطح گلوکز خون در محدوده هدف، کاهش فشار خون (در صورت بالا بودن) نیز میتواند به جلوگیری از عوارض چشمی کمک کند.
مشکلات پا در دیابت
دیابت میتواند جریان خون در پاها را کاهش دهد و به اعصابی که حس را منتقل میکنند آسیب برساند. این آسیب عصبی به عنوان “نوروپاتی دیابتی” شناخته میشود. از آنجایی که افراد مبتلا به نوروپاتی ممکن است توانایی خود را برای احساس درد از دست بدهند، در معرض خطر ابتلا به عوارض بالقوه جدی مرتبط با پا مانند زخم هستند. عوارض پا در میان افراد مبتلا به دیابت بسیار شایع است و گاهی اوقات تا زمانی که علائم شدید شود، مورد توجه قرار نمیگیرد. اگرچه هیچ راهی برای معکوس کردن آسیب عصبی پس از وقوع وجود ندارد، کارهایی وجود دارد که میتوانید برای کاهش خطر ابتلا به مشکلات جدی پا در نتیجه آن انجام دهید. علاوه بر مدیریت سطح گلوکز، انجام معاینات منظم برای بررسی هرگونه تغییر در پاها نیز به کاهش خطر مشکلات جدی پا کمک میکند.
خودآزمایی و مراقبت از پا
مهم است که هر روز پاهای خود را معاینه کنید. این معاینه باید شامل نگاه دقیق به تمام قسمتهای پا، به خصوص ناحیه بین انگشتان باشد. به دنبال پوست شکسته، زخم، تاول، مناطقی با افزایش گرما یا قرمزی، یا تغییرات در تشکیل پینه باشید. اگر متوجه هر یک از این تغییرات یا دچار هر گونه نگرانی شدید، به پزشک خود بدون تعلل اطلاع دهید. اگر معاینه پاهایتان را جزو عادتهای روزانه قرار دهید یا مثلا بعد از هربار استحمام آنها را بررسی کنید نگرانیها کاهش مییابد. ممکن است لازم باشد از آینه استفاده کنید تا کف پاهای خود را به وضوح ببینید. اگر حتی با آینه نمیتوانید به پاهای خود برسید یا آنها را کاملاً ببینید، از شخص دیگری (مانند همسر یا سایر اعضای خانواده) بخواهید که به شما کمک کند. مهم است که بعد از حمام پاهای خود را کاملا خشک کنید و جوراب نخی و کفش راحت و مناسب بپوشید.
معاینات بالینی
در طول ویزیتهای معمول با پزشک، متخصص جریان خون و احساس در پاهای شما را بررسی میکند. تعداد دفعات این معاینات بالینی به نوع دیابت شما بستگی دارد:
- در افراد مبتلا به دیابت نوع 1، معاینات سالانه پا باید پنج سال پس از تشخیص شروع شود.
- در افراد مبتلا به دیابت نوع 2، معاینات سالانه پا باید از زمان تشخیص شروع شود.
در طول هر معاینه پا، پزشک شما به دنبال تغییراتی مانند زخم، سردی پا، پوست نازک، رنگ پوست مایل به آبی و بیماریهای پوستی مرتبط با پای ورزشکار (عفونت قارچی) خواهد بود. آنها همچنین نبضها را بررسی میکنند و حس را در پاهای شما آزمایش میکنند تا مشخص کنند که آیا این نبضها طبیعی هستند یا کاهش یافتهاند. اگر نبض یا حس کاهش یافته باشد، یعنی خطر آسیب دیدگی پا افزایش یافته است.
عوارض کلیوی در دیابت
دیابت میتواند عملکرد طبیعی کلیهها را تغییر دهد. مشکلات کلیوی مرتبط با دیابت به عنوان “بیماری کلیه دیابتی” یا با اصطلاح قدیمی تر “نفروپاتی دیابتی” نامیده میشود. با گذشت زمان، بیماری کلیه دیابتی میتواند منجر به بیماری مزمن کلیه و حتی نارسایی کلیه شود.
برای نظارت بر عملکرد کلیه شما، پزشک سطح کراتینین خون شما را بررسی میکند و از آن برای محاسبه نرخ تخمینی فیلتراسیون گلومرولی یا eGFR استفاده میکند که عملکرد کلیههای شما را اندازه میگیرد. پزشک شما همچنین آزمایش ادرار را برای اندازه گیری میزان پروتئین در ادرار شما تجویز میکند. هنگامی که کلیهها به طور طبیعی کار میکنند، از نشت پروتئین به ادرار جلوگیری میکنند، بنابراین یافتن پروتئین (که به عنوان آلبومین اندازه گیری میشود) در ادرار (حتی در مقادیر بسیار کم) ممکن است نشانه اولیه آسیب کلیه باشد. این آزمایشات کلیه معمولاً سالی یک بار بررسی میشوند.
توصیههایی برای شروع آزمایشهای غربالگری نسبت آلبومین به کراتینین ادرار به طور منظم به نوع دیابت شما بستگی دارد:
- در افراد مبتلا به دیابت نوع 1، آزمایش باید حدود پنج سال پس از تشخیص شروع شود.
- در افراد مبتلا به دیابت نوع 2، آزمایش باید در زمان تشخیص شروع شود.
اگر آزمایش نشان داد که در ادرار شما پروتئین وجود دارد، میتوانید با مدیریت قند خون و سطح چربی (کلسترول و تری گلیسیرید) به کاهش سرعت پیشرفت کمک کنید.
اگر در طول زمان به پروتئین در ادرار خود ادامه دهید، پزشک ممکن است دارویی به نام مهارکننده آنزیم مبدل آنژیوتانسین (ACE) یا مسدودکننده گیرنده آنژیوتانسین (ARB) را تجویز کند. این داروها میتوانند به کاهش میزان پروتئین در ادرار و کاهش پیشرفت بیماری کلیوی کمک کنند. این داروها همچنین به کاهش فشار خون کمک میکنند. این موضوع از این نظر مهم است که فشار خون بالا میتواند باعث تسریع پیشرفت مشکلات کلیوی شود. دستهای از داروها به نام مهارکنندههای سدیم-گلوکز 2 (SGLT2) قند خون و فشار خون را کاهش میدهند. این داروها از بدتر شدن عملکرد کلیه در افراد مبتلا به آسیب زودرس کلیه جلوگیری میکنند، به ویژه زمانی که سطح آلبومین ادرار بالا باشد.
فشار خون بالا در دیابت
بسیاری از افراد مبتلا به دیابت دارای فشار خون بالا هستند. اگرچه فشار خون بالا علائم کمی ایجاد میکند، اما دو اثر منفی دارد. اول اینکه بر سیستم قلبی عروقی فشار وارد میکند، همانطور که در تیتر عوارض قلبی عروقی در دیابت به آن اشاره کردیم. و دوم اینکه سرعت پیشرفت عوارض دیابت در چشم و کلیه را افزایش میدهد، درست به صورتی که در تیترهای عوارض چشمی و کلیوی در دیابت بررسی کردیم. بنابراین پزشک شما به طور مرتب فشار خون شما را بررسی میکند تا ببیند آیا فشار خون بیش از حد بالا میرود یا خیر.
به طور کلی، کارشناسان توصیه میکنند فشار خون زیر 80/130 میلی متر جیوه را برای بزرگسالان مبتلا به دیابت حفظ کنند. اگر نیاز به کاهش فشار خون دارید، پزشک احتمالاً تغییرات سبک زندگی مانند کاهش وزن، ورزش، تغییر رژیم غذایی (برای کاهش نمک و غذاهای فرآوری شده و خوردن بیشتر میوهها، سبزیجات و غلات کامل) و ترک سیگار را توصیه میکند. حتما مصرف الکل و سایر دخانیات را کاهش دهید. اکثر افراد مبتلا به دیابت نوع 2 نیز نیاز به مصرف داروهایی دارند تا فشار خون خود را در محدوده هدف نگه دارند. پزشک شما میتواند در مورد مزایا و خطرات گزینههای مختلف درمانی با شما صحبت کند.
بارداری و دیابت
مدیریت قند خون و نظارت بر هر گونه عارضه به ویژه برای افرادی که باردار هستند یا قصد باردار شدن دارند مهم است. دیابت بارداری میتواند هم برای مادر و هم برای جنین عوارضی ایجاد کند. برای مادر، خطر پره اکلامپسی (افزایش فشار خون و پروتئین در ادرار)، زایمان زودرس و سزارین افزایش مییابد. همچنین، احتمال افسردگی پس از زایمان در مادران دیابتی بیشتر است.
برای جنین، دیابت بارداری میتواند منجر به ماکروزومی (وزن بالای نوزاد هنگام تولد)، هیپوگلیسمی (کاهش قند خون)، زردی، مشکلات تنفسی و افزایش خطر نقصهای مادرزادی شود. در صورت عدم کنترل قند خون، خطر سقط جنین نیز افزایش مییابد نگه داشتن سطح گلوکز خون تا حد امکان به حد طبیعی قبل و در طول بارداری، خطر بسیاری از عوارض را هم در فرد باردار و هم در جنین کاهش میدهد. بارداری در افراد مبتلا به دیابت با جزئیات بیشتر به طور جداگانه در مقاله دیابت بارداری مورد بحث قرار میگیرد.
سخن پایانی
در این مقاله، به بررسی طیف گستردهای از عوارض دیابت پرداختیم و تأثیر این بیماری بر ابعاد مختلف زندگی افراد را مورد توجه قرار دادیم. با وجود چالشهای فراوان، دیابت به معنای پایان زندگی سالم نیست. با آگاهی کافی، کنترل منظم قند خون، رعایت رژیم غذایی مناسب، فعالیت بدنی منظم و پیگیری دستورات پزشک، میتوان از بروز یا پیشرفت عوارض جلوگیری کرد و زندگی سالم و فعالی داشت. به یاد داشته باشید که مدیریت دیابت یک مسئولیت همیشگی است و نیازمند تعهد، پشتکار و همکاری با تیم درمانی است. با افزایش آگاهی و تقویت روحیه، میتوان بر چالشهای دیابت غلبه کرد و زندگی با کیفیت و شادابی را تجربه نمود.